RSS

Monthly Archives: જૂન 2010

સુખી થવું એ પ્રત્યેક વ્યક્તિનો જન્મસિઘ્ધ અધિકાર છે

સુખી થવું એ પ્રત્યેક વ્યક્તિનો જન્મસિઘ્ધ અધિકાર છે
સુખી થવું હોય તો એકલો આર્થિક વિકાસ પર્યાપ્ત નથી. જો અંદરની સમજ કે શાંતિ નહીં હોય તો એકલી સમૃદ્ધિ સુખ નહીં આપે
વત્સલ વસાણી 20-06-2010
સુખી થવું એ પ્રત્યેક વ્યક્તિનો જન્મસિઘ્ધ અધિકાર છે. જીવનનું પરમ લક્ષ્ય અવિનાશી આનંદની પ્રાપ્તિ છે. આથી સુખ અને આનંદની પ્રાપ્તિ માટે સૌએ પોતપોતાની રીતે સાચી દિશામાં પ્રયત્ન શરૂ કરી દેવો જોઇએ. વ્યક્તિ, પરિવાર, ગામ-શહેર, રાજ્ય દેશ અને વિશ્વ એમ ક્રમશઃ વ્યક્તિએ સતત વિસ્તરતા રહેવું જોઇએ. પરિવારના અંગરૂપ પ્રત્યેક વ્યક્તિ જો સુખી હશે તો આખો પરિવાર સુખી હશે. પરિવાર સુખી હશે તો અનેક પરિવારથી બનેલું ગામ અને શહેર પણ સુખી હશે.

એકેએક ગામ કે શહેર સુખી, સમૃઘ્ધ, શાંત અને વિકાસશીલ હશે તો પૂરૂં રાજ્ય સુખી અને વિકસિત થશે જ. આથી સાચી દિશા કેન્દ્રથી પરિઘ સુધીની છે. વ્યક્તિ સમષ્ટિનું કેન્દ્ર છે. વ્યક્તિ જો દુઃખી કે અશાંત હશે તો સમાષ્ટિમાં, પૂરા સંસારમાં, સુખનો અનુભવ અશક્ય છે. વ્યક્તિના ભોગે સમષ્ટિનું સુખ શક્ય નથી. એ ખોટી દિશા, ખોટું સૂત્ર છે. આપણે ત્યાં સમાજને સુખી કરવા માટે વ્યક્તિએ પોતાના સુખને છોડવું એવો મિથ્યા વિચાર પ્રચલિત છે.

પણ અનુભવથી એ જરૂર સમજાશે કે સમાજને સુધારવા કે સુખી કરવા ઇચ્છતા લોકો જો પોતે સુખી, શાંત, સુધરેલા, નિરપેક્ષ, શુચિ કે પવિત્ર નહીં હોય તો સમાજ ઊલટાનો વઘુ દુઃખી, શોષિત અને ગંદો બની જશે. દેશમાં સમાજસેવકો, સમાજસુધારકો અને સાઘુ-સંતોનો પાર નથી. પણ દેશ કેમ દિવસે દિવસે દુખી, અશાંત અને આંતરિક બદીઓથી ઊભરાતો જાય છે ?! દેશનેતાઓ, રાજનેતાઓ, સમાજસેવકો, સાઘુ-સંતો સતત પ્રયત્નશીલ હોવા છતાં સમાજ સુધરતો કેમ નથી ? કેમ બધે સુખ-શાંતિ અને આનંદ દેખાતો નથી ?

… તો જરાક અટકીને વિચાર તો કરવો જ જોઇએ. આપણે ત્યાં એક સૂત્ર પ્રચલિત છે. પરિવારના સુખ માટે વ્યક્તિએ પોતાનું સુખ છોડવું. પોતે ભલે દુઃખી થવું પડે પણ પરિવારને સુખી કરવા વ્યક્તિએ પોતાનો ભોગ આપવો. ગામ સુખી થતું હોય તો આખા એક પરિવારે દુખ વ્હોરી લેવું, દુખી થવા તૈયાર રહેવું. રાજ્ય સુખી થતું હોય તો ગામ કે શહેરના સ્વાર્થને જતો કરવો. અને દેશ જો સુખી થતો હોય તો આખા એક રાજ્યે પોતાના સુખને છોડવા તત્પર રહેવું. સૂત્ર તો સરસ છે.

સમજપૂર્વક એનો ઉપયોગ થાય તો પરિણામ પણ આવે જ. પરંતુ બન્યું એવું કે પરિવારના સુખ માટે વ્યક્તિએ પોતાની ઊંઘ હરામ કરી, તનતોડ મહેનત કરી, પોતાના તરફ સહેજેય લક્ષ ન આપ્યું અને એમ વ્યક્તિ દુખી, હતાશ અને બીમાર બની. આના બદલે સ્વાર્થી બન્યા વિના પરિવારના તમામ સભ્યોએ સુખ વહેંચવું જોઇએ. વહેંચવાથી સુખ વધે છે. અને એમ સુખી અને શાંત લોકો વઘુ સારી રીતે કામ કરી શકે છે. યોગ્ય દિશામાં આયોજનપૂર્વક શ્રમ કરવાથી સમૃઘ્ધિ વધે છે અને એમ સુખ, શંતિ અને સમૃઘ્ધિમાં વધારો થાય છે.

સુખી થવું હોય તો એકલો આર્થિક વિકાસ પર્યાપ્ત નથી. સમાજમાં ગમે તેટલા ઉદ્યોગો વધે, મોટા મોટા ભવ્ય મકાનો બને, વ્યક્તિગત વાહનો વધે પણ જો અંદરની સમજ કે શાંતિ નહીં હોય તો એવી સમૃઘ્ધિ સુખ નહીં આપે. સુખી થવું હોય તો સમાજનો અને દેશનો સંતુલિત વિકાસ થવો જોઇએ. દેશમાં કે રાજ્યમાં જેટલા ઉદ્યોગો વધે, આર્થિક સમૃઘ્ધિ વધે એટલા જ પ્રમાણમાં શિક્ષણ, પર્યાવરણ, આંતરિક શાંતિના ઉપાય કે સમજદારી પણ વધવી જોઇએ. ઉદ્યોગો, મકાનો અને ટેકનોલોજી વધે તેની સાથે પ્રાકૃતિક યાત્રાધામો, બાગ બગીચા, વિશાળ ઉદ્યાનો, પ્રાકૃતિક કે કૃત્રિમ ધોધ, ફુવારા, ઝરણાં અને વ્યક્તિને આંતરિક શાંતિ આપે એવા સ્થળો પણ વધવા જોઇએ.

એકલા ઉદ્યોગો, એકલું શિક્ષણ, એકલા મંદિરો કે એકાંગી વિકાસ માણસને સુખી નહીં કરી શકે. આ માટે ચારે બાજુથી વ્યક્તિનો કે સમાજનો સંતુલત વિકાસ થવો જોઇએ. સમાજમાં સમૃઘ્ધિ માટે વેપાર ધંધા અને ઉદ્યોગોનો વિકાસ જરૂરી છે. તો સાથે સાથે થાકેલા માણસ માટે અઠવાડિયે એકાદ દિવસ શાંતિથી પસાર કરવા માટે કેટલાક કુદરતી કે કૃત્રિમ પ્રાકૃતિક સૌંદર્યધામો પણ વિકસવા જોઇએ. ભલે બાજુમાં જંગલ, નદી, દરિયો, કે પહાડ ન હોય પણ આજે તો ઘટાદાર વૃક્ષો વાવીને માનવસર્જિત વન ઊભા કરી શકાય છે. ઝરણાં, ફુવારા અને કૃત્રિમ વોટર ફોલ પણ બનાવી શકાય છે. મામસે સુખી થવું હોય તો પ્રકૃતિ કે પર્યાવરણના ભોગે એ ક્યારેય શક્ય નહીં બને. પ્રકૃતિને, પર્યાવરણને, સ્વચ્છ પ્રાકૃતિક સ્થળોને સાથે રાખીને જ હવે સુખની શોધ શક્ય બનશે.
દરેક વ્યક્તિએ સુખી અને સમૃઘ્ધ થવાનો સંકલ્પ કરવો જોઇએ.

આળસુ કે કાહિલ થઇને બેસી રહેવાની જરૂર નથી. પોતાની રીતે પોતાની પસંદગીનો શ્રમ તો પ્રત્યેક વ્યક્તિએ કરવો જ જોઇએ. પોતાને ગમતા ક્ષેત્રમાં પ્રત્યેક વ્યક્તિએ ટોચ પર પહોંચવાનો પ્રયત્ન કરવો જોઇએ. એ જ રીતે પ્રત્યેક પરિવારે સામૂહિક રીતે, સંપીને સુખી તથા સમૃઘ્ધ થવાનો સંકલ્પ કરવો જોઇએ.

 
Leave a comment

Posted by on 27/06/2010 માં લેખ્ સંગ્રહ

 

ટૅગ્સ:

માણા,બદ્રીધામ,જુન,૨૦૧૦

Ghanshyam

ચાલને ભેરુ આભને આંબવા,
આજ થયો મેળાપ આપણો.
-ઘનશ્યામ વઘાસીયા

 
Leave a comment

Posted by on 26/06/2010 માં તસ્વીર કવિતા

 

ટૅગ્સ:

દીકરી દેવો ભવ – પૂ. મોરારીબાપુ

દીકરી દેવો ભવ – પૂ. મોરારીબાપુ
મારી દષ્ટિએ મા એ મમતાનીમૂર્તિ છે, પિતા વાત્સલ્યમૂર્તિ છે, પરંતુ દીકરી એ દયાની મૂર્તિ છે. એ મમતા છોડીને પતિગૃહે જાય છે. એના વાત્સલ્યનું સ્થાન પણ બદલાતું હોય છે, પરંતુ એનું દયાપણું અકબંધ રહે છે. અને તે ખાસ કરીને પિતા તરફથી એની દયા, મારા અનુભવમાં ખૂબ જ વિશેષ હોય છે.

દીકરી જીવનની તમામ ઘટનાઓને પોતાના વિવેક અને મા-બાપના સંસ્કારના બળે સહી લેતી હોય છે, જીરવી લે છે, પરંતુ એના બાપને કાંઈ થાય એ એના માટે સદાય અસહ્ય હોય છે. કોઈ એને કહે કે તારા પિતાની તબિયત બરાબર નથી. બસ, દીકરીની સ્થિતિ દીકરી જ જાણે.

મારી સમજ કાંઈક એવી છે કે પુત્ર એ પિતાનું રૂપ છે, પરંતુ પુત્રી એ તો પિતાનું સ્વરૂપ છે. પુત્રએ બાપનો હાથ છે, પરંતુ દીકરી એ બાપનું હૈયું છે. અને એટલે જ તો બાપ જ્યારે કન્યાદાન આપતો હોય ત્યારે, એ દીકરીનો હાથ જમાઈના હાથમાં આપતો હોય છે, પરંતુ વાસ્તવમાં તો એ પોતાનું હૈયું જ આપતો હોય છે. અને એટલે જ તો આપણા સમર્થ લોકકવિ શ્રી દાદભાઈએ ‘કાળજા કેરો કટકો મારો હાથથી છૂટી ગ્યો’ આવી અનુભૂત વાત ગાઈ છે.

દીકરીને વળાવે ત્યારે બાપની ઉંમર હોય એના કરતાં થોડાં વરસ વધી ગઈ હોય એવું અનુભવાય અને લોકોને લાગે પણ, પરંતુ એ જ દીકરી સાસરેથી બાપને મળવા આવે ત્યારે બાપ પાછો હોય એટલી ઉંમરવાળો દેખાય અને ગામડાંમાં તો દોડી પડે, મારો બાપ આવ્યો….મારો દીકરો આવ્યો….

એમાંય દીકરીને ત્યાં બાળકમાં દીકરીનો જન્મ થાય ત્યારે બાપ વધારે નાનો (નાના) થઈ જતો હોય છે. જુવાન દીકરી વૃધ્ધ બાપની મા બની જતી હોય છે. અને મા જેમ બાળકને આગ્રહ કરીને જમાડે, સાચવે વગેરે ભાવ દીકરી બાપ તરફ વહાવતી હોય છે. એટલે દીકરીવાળો બાપ ક્યારેય નમાયો નથી હોતો.

ઘરથી દૂર હોવાનું મારે ખૂબ બને છે. કુટુંબીજનો મારા સાંનિધ્યથી દૂર હોય છે, પણ તેનાથી લાગણીનાં બંધનો વધુ મજબૂત થયાં છે. મારી દષ્ટિએ એ અપવાદ પણ હોઈ શકે, કારણકે હું શરિરથી બહાર ફરતો હોઉં છું, પણ મનથી તેમના તરફ અને એ લોકો મારા તરફ વધારે રહ્યાં છે. એથી અમારું મમતાનું બંધન વધુ મજબૂત થયું છે. અને મારું રામકથાનું જે આ સતત અભિયાન છે, આ પરંપરા છે, મિશન છે, તેમાં સમગ્ર પરિવારનું બહુ જ મોટું યોગદાન છે. નહીંતર મને બરાબર યાદ છે, મારી સૌથી નાની દીકરી શોભના, નાની હતી ત્યારે વડોદરાની કથામાં હું જઈ રહ્યો હતો. મારો નિયમ છે કે હું કથામાં જાઉં ત્યારે બધાં બાળકોને મળીને જાઉં. વહેલું નીકળવાનું હોય તો તેમને જગાડીને કહેતો જાઉં કે બેટા, હું જાઉં છું. એક વખત શોભનાએ મને પૂછેલું; ત્યારે મને આંસુ આવી ગયાં. પ્રશ્ન ખૂબ જ કરૂણાથી ભરેલો હતો. એણે મને એમ જ પૂછયું, “આ બધી કથાઓ મોટા ભાઈ તમારે જ કરવાની છે ?” શોભના મને મોટા ભાઈ કહે છે. ત્યારે હું સમજી શક્યો હતો કે એને મારું અહીંથી જવું ગમતું નથી. પણ મારા જીવનકાર્યમાં શોભનાનો ખૂબ સહયોગ રહ્યો છે.

રામચરિત માનસમાં લખ્યું છે – “પુત્રી પવિત્ર કિયેઉ કુલ દોઉ’ યાનિ પુત્ર બાપના એક જ કુળને તારે છે, પરંતુ દીકરી બન્ને કુળને, એટલું જ નહીં, ત્રણેય કુળને તારતી હોય છે. ગંગાજીના ત્રણ મહત્વના વિશેષ પાવન સ્થાનો હરિધ્વાર, પ્રયાગ અને ગંગાસાગર. દીકરીરૂપી ગંગા માટે અથવા ગંગા જેવી દીકરી માટે, મા હરિધ્વાર છે, બાપ પ્રયાગ છે અને પતિ ગંગાસાગર છે. એ ત્રણેયને ધન્ય અને પવિત્ર કરે છે આવું મારું દર્શન છે.

હા, દેશ, કાળ અને વ્યકિતને લીધે આમાં અપવાદો હોઈ શકે, પરંતુ મારી અંત:કરણની પ્રવૃત્તિ આવું કહે છે :
‘દીકરી (દુહિતા) દેવો ભવ’.

 
Leave a comment

Posted by on 25/06/2010 માં લેખ્ સંગ્રહ

 

ટૅગ્સ:

દિલના સર્ચ એન્જિન પર ક્લિક કરો- કૄષ્ણકાંત ઉનડકટ

દિલના સર્ચ એન્જિન પર ક્લિક કરો- કૄષ્ણકાંત ઉનડકટ
આપણે જ નક્કી કરી લેતા હોઈએ છીએ કે હવે મારાથી આ ન થાય! ક્યારેક તમને ગમતું હોય એવું કંઈક કરી જોજો, ઉંમર ઘટીને નાની થઈ જશે. બચપણ અને બુઢાપામાં માત્ર માનસિકતાનો જ ફર્ક હોય છે. તમારી જાતને એટલી મોટી ન બનાવી દો કે તમારું બચપણ જ ભૂલી જાવ!

ભૂલા પડી જવાની મજા પણ કદી લૂંટો, આ શું તમે સતત રહો છો રસ્તાની શોધમાં?
-રિષભ મહેતા

આત્મીયતા ઉપર કોઈનો ઈજારો નથી અને સંવેદના કોઈની મોહતાજ નથી. શરીરમાં ધબકતાં દિલને સંકોચાવા ન દઇએ તો દિલમાં આખી દુનિયાને સમાવી શકાય એટલી વિશાળતા છે. બધું જ જીવી શકો, બધું જ ઝીલી શકો અને પ્રકૃતિના દરેક કણને અને તમામ રંગને માણી શકો તો જીવનની કોઈ પણ ઉંમરે બચપણ અનુભવી શકો. ઉંમર માણસને ઘરડાં નથી બનાવતી પણ માનસિકતા માણસને બુઢ્ઢા કરી દે છે.

રોલર કોસ્ટર જેવો રોમાંચ જ્યારે રોકીંગ ચેરમાં થવા લાગે ત્યારે સમજવું કે આપણને ઉંમરની અસર થવા લાગી છે. થ્રીલ ફીલ કરવાની કોઈ ઉંમર નથી હોતી. નાના બાળકનું ઓબ્ઝર્વેશન કરજો. એ આંખો ફાડી ફાડીને બધું નીરખતું રહે છે. મોટું થઈ જાય પછી એને એવું થાય છે કે આ તો જોઈ લીધું છે.

એવું ક્યાંય લખ્યું છે કે આટલી ઉંમર થઈ જાય પછી દરિયાના પટમાં રેતીનું મકાન ન બનાવવું? કિશોર કે યુવાન વય થાય પછી શેરીમાં ભરાયેલા વરસાદના પાણીમાં કાગળની હોડી ન ચલાવવી! તમને જે ગમતું હતું તેવું કરવાની કોણ ના પાડે છે?

આપણે જ નક્કી કરી લેતા હોઈએ છીએ કે હવે મારાથી આ ન થાય! ક્યારેક તમને ગમતું હોય એવું કંઈક કરી જોજો, ઉંમર ઘટીને નાની થઈ જશે. બચપણ અને બુઢાપામાં માત્ર માનસિકતાનો જ ફર્ક હોય છે. તમારી જાતને એટલી મોટી ન બનાવી દો કે તમારું બચપણ જ ભૂલી જાવ!

સંપર્કના સાધનો વઘ્યા છે છતાં કેમ માણસ એક-બીજાથી દૂર જઈ રહ્યો હોય એવું લાગે છે? તમારા મોબાઈલની ફોન બુકમાં કેટલા નંબર છે? એવો કયો નંબર છે જે એક વખત સેવ કર્યા પછી તમે ક્યારેય એ નંબર પર ફોન નથી કર્યો? કનેક્ટેડ થયા પછી આપણે વિચારતા નથી કે આપણે એટેચ્ડ છીએ? તમારા દિલની વાત કહી શકાય એવા કેટલા લોકો તમારી પાસે છે?

ફેસબુક અને ઓરકૂટ ઉપર આપણે મિત્રોને એડ કરતાં જઈએ છીએ અને પછી એવો સંતોષ માની લઈએ છીએ કે આપણું ગ્રુપ બહુ મોટું છે. ફેસબુકનું લિસ્ટ કાઢીને ક્યારેય વિચાર્યું છે કે આમાંથી કેટલાં લોકોની અંગત વાતો મને ખબર છે? એ પૈકીના કેટલા લોકોને શું ગમે છે અને શું નથી ગમતું એ તમને ખબર છે? મોટાભાગે જસ્ટ હાય- હલો જ કહેવાય છે. દિલમાં ભાર લાગતો હોય એ વાત કેમ દિલમાં જ રહે છે?

સર્ચ એન્જિનથી જૂના મિત્રો મળી જાય છે પણ આત્મીયતા? કંઈક કહેવાનું કે વાત શેર કરવાનું મન થાય ત્યારે કોઈ હોતું નથી! દિલનું સર્ચ એન્જિન ખોટકાઈ જાય છે. દિલના સર્ચ એન્જિનમાં તમે ક્યારેય કોઈ સર્ચ આપી છે? ચલો, એક પ્રયત્ન કરો. દિલના સર્ચ એન્જિનને શોધવાનું કહો, બેસ્ટ ડે ઓફ માય લાઈફ! જિંદગીનો સુંદર દિવસ!

દિલ પર ક્લિક કરો. કંઈ મળ્યું? કયો હતો એ દિવસ? તમે જિંદગીમાં જેટલા દિવસો વિતાવ્યા હોય એમાંથી યાદગાર દિવસો શોધી કાઢો, પછી જિંદગીના દિવસો સાથે સરખામણી કરી ટકાવારી કાઢો, રિઝલ્ટ ઝીરો પોઈન્ટ ઝીરો સમથિંગ સમથિંગ હશે! બાકીના દિવસો ખરાબ હતા?

ના! ઘણાં દિવસો સારા હતા પણ તેને આપણે પરમેનન્ટ ડિલિટ કરી નાખ્યા હોય છે! સુખની ચિઠ્ઠી આપણે ભાગ્યે જ ખોલીએ છીએ. માણસની કૂતુહલતા બૂઠ્ઠી ન થઈ જાય તો સંવેદના ક્યારેય બુઠ્ઠી થતી નથી. આપણે મોટા થતાં જઈએ તેમ આપણામાં જીવંત બાળપણને મારતાં જઈએ છીએ.

પછી તેનો ખરખરો કરતાં રહીએ છીએ. દિલમાં ચણાયેલી આવી કબરોને ઉખેડી નાખી તેમાં દબાયેલી ક્ષણોને પાછી જીવતી કરો, જીવન એકશન રિપ્લે જેવું નહીં પણ લાઈવ લાગશે!

છેલ્લો સીન: માણસ એવી વ્યક્તિ સાથે લગ્ન કરે છે, જેની સાથે એ રહી શકે. બહુ ઓછા લોકો એવી વ્યક્તિ સાથે લગ્ન કરે છે જેના વગર એ રહી ન શકે!

 
Leave a comment

Posted by on 25/06/2010 માં લેખ્ સંગ્રહ

 

ટૅગ્સ:

નવરાશ એટલે સૌથી વ્યસ્ત સમય-વીનેશ અંતાણી

વ્યસ્તતાની વચ્ચે થોડો સમય કાઢીને મૌન બેસી રહેવાથી પણ મન-મગજ અને શરીરનું સંતુલન વધે છે. એનાથી ઇચ્છાશક્તિ દ્રઢ બને છે. જુના સમયમાં બૌદ્ધ સાધુઓ એમના મનોબળને મજબૂત કરવા માટે મૌનનો મહિમા સમજ્યા હતા

દરેક વ્યક્તિએ પોતાના કામ અને નવરાશ વચ્ચે બેલેન્સ ઊભું કરવાની જરૂર રહે છે. આ વાત આજના અતિવ્યસ્ત જીવનમાં તો ખૂબ જ આવશ્યક બની ગઇ છે.

આજના યુગમાં લોકો એમના કામનું એટલું બધું દબાણ અનુભવે છે કે તેઓ સ્ટ્રેસનો ભોગ બનીને મોટી બીમારીમાં પણ ફસાય છે. એમનો સ્વભાવ ચીડિયો બની જાય છે.

એક સુપ્રસિદ્ધ લેખકને પ્રશ્ન પૂછવામાં આવ્યો: ‘તમે જ્યારે લખતા હોતા નથી ત્યારે શું કરો છો?’ એમણે હસીને જવાબ આપ્યો: ‘હું મારી જિંદગી જીવું છું! જ્યારે હું લખવાના કામથી થાકી-કંટાળી જાઉં છું ત્યારે હું મારા પૌત્ર સાથે રમું છું, મારા કૂતરા સાથે ગેલ કરું છું, સંગીત સાંભળું છું. મારા ઘરની સફાઇનું કામ કરું છું, મારા બગીચામાં ક્યારા સાફ કરું છું… હું મારી નવરાશમાં સૌથી વધારે વ્યસ્ત હોઉં છું…’ વડોદરાના માજી મહારાજા ફતેહસિંહ રાવ ગાયકવાડે આકાશવાણી વડોદરા પર આપેલા વાર્તાલાપમાં કહ્યું હતું કે જ્યારે તેઓ એમના કામકાજથી કંટાળીને નવરાશનો આનંદ માણવા માગે ત્યારે તેઓ ઘણીવાર રસોઇઘરમાં જઇને કોઇ વાનગી બનાવવા લાગે છે.

કામના અતિ દબાણ પછી વ્યસ્ત લોકોને આવી પ્રવૃત્તિ કરવાથી ઘણા ફાયદા થાય છે. જરૂરી નથી કે તમે તમારું મુખ્ય કામ જ સતત કરતા રહો. એકનું એક કામ કંટાળો આપે છે. એનાથી શારીરિક અને માનસિક થાક લાગે છે અને જે મહત્વનું કામ કરી રહ્યા હોઇએ તેની ગુણવત્તા પર પણ અવળી અસર પડે છે. આજના યુગમાં લોકો એમના કામનું એટલું બધું દબાણ અનુભવે છે કે તેઓ સ્ટ્રેસનો ભોગ બનીને મોટી બીમારીમાં પણ ફસાય છે. એમનો સ્વભાવ ચીડિયો બની જાય છે.

એ કારણે એમની અંગત જિંદગી પર પણ નકારાત્મક અસર પડે છે. વ્યસ્ત લોકો એમના કામની વચ્ચે થોડો સમય કાઢીને જુદા પ્રકારની, નાની નાની પ્રવૃત્તિ કરતા રહે તો એમને માનસિક અને શારીરિક રીતે ઘણી રાહત મળે છે અને એમની મુખ્ય કામ કરવાની ક્ષમતામાં પણ અકલ્પ્ય વધારો થાય છે.

નવરાશનો સમય વ્યસ્ત રહેવા જેટલો જ મહત્વનો છે. જીવનમાં વધાર ને વધારે ઉત્પાદક પ્રવૃત્તિ કરવા વિશેનું માર્ગદર્શન આપતા એક વિચારકે કહ્યું છે, ‘જો તમે તમારી વ્યસ્તતામાં જ ગૂંચવાયેલા રહેશો તો તમારા પોતાના માટે, તમારી જિંદગી માટે કેટલો સમય ફાળવી શકશો? તમારે તમારા કુટુંબ, તમારા મિત્રો, તમારા સમાજ માટે સમય ફાળવવો પણ જરૂરી છે. જો તમે તમારા કામમાં જ ડૂબેલા રહેશો તો પછી તમારા વ્યક્તિત્વના વિકાસ અને તમારા આધ્યાત્મિક વિકાસ માટે ક્યારે સમય કાઢશો?’

કેટલાય લોકોને એમના કામનું વ્યસન થઇ જાય છે. કેટલાય પત્રકારો, કેટલી બધી કંપનીના ઉચ્ચ હોદ્દેદારો, ઇન્ફોર્મેશન ટેક્નોલોજી સાથે જોડાયેલી કેટલીય વ્યક્તિઓ, કેટલાય ખેલાડીઓ, કેટલાય કલાકારો અને એવી તો અનેક પ્રવૃત્તિઓ સાથે સંકળાયેલા લોકોને એમના કામ સિવાય બીજું કશું સૂઝતું જ નથી. તેઓ દિવસના ચોવીસ કલાકમાંથી મોટા ભાગનો સમય યા તો એમનું એકનું એક કામ કર્યા કરે છે અથવા તો એમની જવાબદારી વિશે ચિંતા કર્યા કરે છે. એમને નવરાશ એટલે શું એની ખબર જ હોતી નથી.

દરેક વ્યક્તિએ પોતાના કામ અને નવરાશના સમયની વચ્ચે બેલેન્સ ઊભું કરવાની જરૂર રહે છે. આ વાત આજના અતિવ્યસ્ત જીવનમાં તો ખૂબ જ આવશ્યક બની ગઇ છે. માત્ર કામમાં જ ડૂબેલા રહેવાથી વ્યક્તિનો સવાઁગી વિકાસ થતો નથી. ગૃહિણીઓએ પણ એમના ગૃહકામના દબાણની વચ્ચે થોડો સમય કાઢીને ટીવી જોવું, સંગીત સાંભળવું, મનગમતું પુસ્તક વાંચવું જેવી પ્રવૃત્તિ કરીને નવરાશની હળવી પળોને માણી શકે. કશા જ કારણ વિના પણ રિલેકસ થવાની આદત કેળવવા જેવી છે. ઘણી વાર તો કશું જ ન કરવું એ પણ વ્યસ્તતાનો એક પ્રકાર છે.

વ્યસ્તતાની વચ્ચે થોડો સમય કાઢીને મૌન બેસી રહેવાથી પણ મન-મગજ અને શરીરનું સંતુલન વધે છે. એનાથી ઇચ્છાશક્તિ દ્રઢ બને છે. જુના સમયમાં બૌદ્ધ સાધુઓ એમના મનોબળને મજબૂત કરવા માટે મૌનનો મહિમા સમજ્યા હતા. કહેવાય છે કે થોડા સમય માટે પણ મૌન પાળવાથી વ્યક્તિની માનસિક તાકાત વધે છે. એની નિર્ણયશક્તિ પર હકારાત્મક અસર પડે છે અને કાર્યક્ષમતામાં વધારો થાય છે. વ્યસ્તતાની વચ્ચેથી ચોરી લીધેલી નવરાશની પળોમાં આપણે કરેલી અર્થહીન લાગતી પ્રવૃત્તિ વાસ્તવમાં સૌથી વધારે ઉત્પાદક સાબિત થાય છે.
વીનેશ અંતાણી 20.03.11

 
Leave a comment

Posted by on 25/06/2010 માં લેખ્ સંગ્રહ

 

ટૅગ્સ:

સારું તો હવે થશે ! -કૄષ્ણકાંત ઉનડકટ

સારું તો હવે થશે ! -કૄષ્ણકાંત ઉનડકટ
ગઇ કાલ કરતાં આજ વધુ સુંદર છે અને આવતી કાલ તો આજ કરતાં વધુ સુંદર હશે. દરેક સવાર નવું નિર્માણ છે. નિર્વાણનો વિચાર ન કરો અને નિર્માણનું ચિંતન કરો. હું રોજ કંઇક નવું કરીશ. હું રોજ સુખની અનુભૂતિ કરીશ. જિંદગીની દરેક પળ મારા માટે કુદરતની અનુપમ ભેટ છે. ઇશ્વરની આ ભેટને હું માણીશ. ઇશ્વરે સમગ્ર પ્રકૃતિની રચના મારા માટે જ કરી છે અને હું પ્રકૃતિના દરેક કણને માણીશ. પ્રકૃતિના કણ અને જિંદગીની ક્ષણને જે જાણી શકે છે એ લોકો જ જીવનને માણી શકે છે.

ચલો સાથે મળી ભગવાનના વારસ બની જઇએ,
શરત બસ એટલી છે સૌ પ્રથમ માણસ બની જઇએ
– હિતેન આનંદપરા

એક ચિત્રકાર હતો. પાંચ વર્ષની સખત મહેનત બાદ ચિત્રકારે દોરેલાં અદભૂત ચિત્રોનું પ્રદર્શન યોજાયું. પ્રદર્શનનું કવરેજ કરવા આવેલા પત્રકારે ચિત્રો જોયાં. તમામ પેન્ટિંગ્સ ભવ્ય હતાં. પત્રકારને થયું કે, આ બધાં ચિત્રોમાંથી શ્રેષ્ઠ ચિત્ર કયું છે? પત્રકાર નક્કી કરી શક્યો નહીં. અંતે તેણે વિચાર્યું કે આ પ્રશ્ન ચિત્રો દોરનારી વ્યક્તિને જ પૂછી જોઉ.

પેન્ટર પાસે જઇને પત્રકારે સવાલ કર્યો, તમારાં આટલાં ચિત્રોમાંથી બેસ્ટ પેન્ટિંગ કયું છે? ચિત્રકારે હસીને જવાબ આપ્યો, બેસ્ટ યટ ટુ કમ! શ્રેષ્ઠ ચિત્ર તો હવે આવવાનું છે. ચિત્રકારે કહ્યું કે, કલાકાર આશાવાદી હોવો જોઇએ.

દરેક કલાકારનું એક સપનું હોય છે કે, મારે એક ‘માસ્ટર પીસ’ બનાવવું છે. તમારા કોઇ ચિત્રને તમે માસ્ટર પીસ માની લો તો તમે નવું અને અદભૂત સર્જન કરી જ ન શકો. જિંદગીની છેલ્લી ક્ષણે પણ સુંદર સર્જન શક્ય છે.

એક લેખક હતો. અખબારમાં કોલમ લખે. તેની કોલમ વાચકોમાં ઘણી લોકપ્રિય હતી. કોલમના રિસ્પોન્સ મળે ત્યારે એડિટર તેની વાત લેખકને કરે. એડિટરને એ લેખક હંમેશાં એવું જ કહે કે હજુ આનાથી સારું તો હું લખવાનો છું.

એડિટર દર વખતે સવાલ કરે કે તમને તમારા કામથી સંતોષ નથી? લેખકનો જવાબ એક જ હોય કે, ના એવું નથી, પણ દરેક કોલમ લખ્યા પછી મને એવું થાય છે કે હું આનાથી પણ સરસ લખી શકું છું અને હું આ કોલમથી પણ બેસ્ટ કોલમ લખીશ.

લેખક વૃદ્ધ થયા. તેમની તબિયત ખરાબ થઇ ગઇ. જિંદગીનો અંતિમ પડાવ હતો. લેખકને હોસ્પિટલમાં ખસેડાયા. તબીબોએ કહી દીધું કે, હવે તમે માત્ર થોડા દિવસોના જ મહેમાન છો. હોસ્પિટલના બિછાનેથી લેખકે તેમની કોલમ લખી. કોલમનું હેડિંગ હતું, ગુડ બાય ફ્રેન્ડ્સ.

લેખકે આખી જિંદગીની સંવેદનાઓ આ કોલમમાં વ્યક્ત કરી દીધી. તેમના શબ્દો હતા કે આખી જિંદગી ભરપૂર જીવી છે, નો રિગ્રેટ્સ, નો કમ્પ્લેન. કોઇ દુ:ખ નથી, કોઇ દર્દ નથી. મારી કોલમ એ મારા વાંચકો સાથે દર અઠવાડિયે યોજાતી પાર્ટી છે.

લખતી વખતે હું મારા વાંચકો સાથે મનોમન એક સંવાદ સાધું છું. ‘ચિયર્સ રીડર્સ’ કહીને મારી કોલમનો પ્રારંભ કરું છું. પાર્ટીમાં દરેક વાંચકને એન્જોય કરાવતો હોઉ એટલી તમન્ના અને તીવ્રતાથી કોલમ લખું છું અને કોલમ પૂરી થાય ત્યારે એક સરસ પાર્ટી એન્જોય કર્યાનો આનંદ અનુભવું છું.

મારી પાર્ટી એટલે મારા શબ્દો અને મારા પાર્ટી પાર્ટનર્સ એટલે મારા વાંચકો. લેખકે અંતે લખ્યું કે, હું પાર્ટીને છોડીને જાઉ છું. તમને તમારા જીવનની દરેક ક્ષણ પાટીર્ની જેમ જીવવાની શુભકામના પાઠવું છું. ગુડ બાય ફ્રેન્ડ્સ!

જે દિવસે આ કોલમ પ્રસિદ્ધ થઇ, એ જ દિવસના અખબારમાં કોલમની બાજુમાં જ સમાચાર હતા કે, આ કોલમના લેખકનું અવસાન. સમાચારની નીચે એડિટરની નોંધ હતી કે, માય ડિયર રાઇટર ફ્રેન્ડ, આ તારી બેસ્ટ કોલમ છે, આ તારો માસ્ટર પીસ છે. ગુડ બાય ડિયર!

જિંદગીની છેલ્લી ક્ષણ સુધી શ્રેષ્ઠ સર્જન અને શ્રેષ્ઠ જીવનની તક છે. આશા એટલી જ રાખવાની છે કે શ્રેષ્ઠ તો હવે થવાનું છે, બેસ્ટ તો હવે જીવવાનું છે. ગયું તે ગયું, પણ જે આવવાનું છે એ વધુ સુંદર, શ્રેષ્ઠ અને બેસ્ટ હશે.

ર૦૦૯નું વર્ષ ગયું. ૨૦૧૦ના પણ બાર દિવસો ચાલ્યા ગયા. નવા વર્ષે પ્રશ્ન થાય કે, વોટ નેક્સ્ટ ? તેનો જવાબ એક જ હોઇ શકે, નેક્સ્ટ વિલ બી ધ બેસ્ટ ! સારું જ થવાનું છે અને સારું જ થશે. ખરાબ થવાનો વિચાર કરતાં રહેશો તો અંત જ નહીં આવે. સારું થવાનો વિચાર કરશો તો બધું સારું જ થશે. ગયું તેનાં રોદણાં ન રડો અને આવવાનું છે તેનું સ્વાગત કરો.

એક વ્યક્તિએ તેના ગુરુને પૂછ્યું કે શ્રેષ્ઠ પ્રાર્થના કઇ ? ગુરુએ કહ્યું કે, શ્રેષ્ઠ પ્રાર્થના એ છે કે, ગઇ કાલ કરતાં આજ વધુ સુંદર છે અને આવતી કાલ તો આજ કરતાં વધુ સુંદર હશે. દરેક સવાર નવું નિર્માણ છે. નિર્વાણનો વિચાર ન કરો અને નિર્માણનું ચિંતન કરો.

હું રોજ કંઇક નવું કરીશ. હું રોજ સુખની અનુભૂતિ કરીશ. જિંદગીની દરેક પળ મારા માટે કુદરતની અનુપમ ભેટ છે. ઇશ્વરની આ ભેટને હું માણીશ. ઇશ્વરે સમગ્ર પ્રકૃતિની રચના મારા માટે જ કરી છે અને હું પ્રકૃતિના દરેક કણને માણીશ. પ્રકૃતિના કણ અને જિંદગીની ક્ષણને જે જાણી શકે છે એ લોકો જ જીવનને માણી શકે છે.

સુખ અને સફળતાના માર્ગમાં માત્ર બે જ અંતરાયો હોય છે, નિરાશા અને હતાશા. આ બે અંતરાયો જે ખંખેરી શકે છે એ જ લોકો સફળ થઇ શકે છે. માણસ વિચારોથી જેટલો હતાશ અને દુ:ખી થાય છે, એટલો એ દુ:ખી હોતો જ નથી.

માનસિક દુ:ખ, કાલ્પનિક ભય અને સંજોગો સામેની ફરિયાદો જે ટાળી શકે છે તેના માટે કંઇ જ અશક્ય નથી. સારું તો હવે થવાનું છે. સારું જીવવાની તમારી તૈયારી છે ? માત્ર તમારા વિચારોને નવી દિશા આપો, તમને દરેક સમય જીવવા જેવો લાગશે.

છેલ્લો સીન: Most people do not pray, they only beg.- George Bernard Show

 
Leave a comment

Posted by on 25/06/2010 માં લેખ્ સંગ્રહ

 

ટૅગ્સ:

ચાલાકી અને ચતુરાઇ- કૄષ્ણકાંત ઉનડકટ

ચાલાકી અને ચતુરાઇ- કૄષ્ણકાંત ઉનડકટ
એક વખત એક ગ્રાહકે નોકર પાસે જઇને તેને સમજાવ્યું કે તું રોજ મૂરખ બને છે. આ વાત સાંભળીને ખડખડાટ હસતાં નોકરે કહ્યું કે, હું મૂરખ નથી, પણ જે દિવસે હું રૂપિયો ઉપાડીશને એ દિવસથી આ ખેલ બંધ થઇ જશે. મને બે પાવલી પણ નહીં મળે. શેઠને થશે કે નોકર તો બુદ્ધિવાળો છે, હવે આ ખેલ ન કરાય. શેઠ ભલેને નાટક કરે, મને તો રોજ બે પાવલી મળે છે ને! હવે તમે કહો જોઇએ કે આ બેમાંથી કોણ ચાલાક નથી? ચાલાકી વાપરવા જાવ ત્યારે સામેથી પણ ચાલાકી જ મળે છે…

દરેક માણસ સ્વભાવે ચાલાક છે. મગજમાં ચાલતું વિચારોનું મશીન ચાલાકીનું ઉત્પાદન કરતું રહે છે. માણસ મનમાં કોઇ ને કોઇ રમત રચે છે અને પછી એ રમત રમતો રહે છે. ક્યારેક જીતે છે અને ક્યારેક હારે છે.

માણસ જ્યારે ચાલાકીમાં જીતે ત્યારે પોતાને બુદ્ધિશાળી સમજવા લાગે છે પણ જ્યારે ચાલાકીમાં હારે ત્યારે પોતાને મૂર્ખ માનવા તૈયાર હોતો નથી. રમત છે, આવું તો થાય, એવું વિચારીને મન મનાવતો રહે છે.

ચાલાકી અને ચતુરાઇમાં જમીન-આસમાન જેટલો ફર્ક છે. ચાલાકીમાં દાવપેચ છે, ચતુરાઇમાં સમજદારી છે. ચાલાકીમાં કોઇને પાડી દેવાની દાનત છે, ચતુરાઇમાં કોઇનું બૂરું ન થાય અને બધાનું ભલું થાય તેવી ભાવના છે. ચાલાકી ક્યારેક જીતે છે પણ મોટા ભાગે હારે છે, ચતુરાઇ હંમેશાં જીતે છે. તકલીફ ત્યારે ઊભી થાય છે જ્યારે માણસ ચાલાકીને જ ચતુરાઇ સમજવા માંડે છે.

એક શેઠને ત્યાં એક નોકર કામ કરે. દુકાને કોઇપણ વ્યક્તિ આવે એટલે શેઠ બડાઇ ફૂંકે કે મારો નોકર સાવ ડોબો છે. હું ન હોઉ તો આખો ધંધો પડી ભાંગે. લોકો પુરાવો માગે એટલે શેઠ એક નુસખો અજમાવે. શેઠ એક હાથમાં એક રૂપિયો રાખે અને બીજા હાથમાં બે પાવલી રાખે.

નોકરને રાડ પાડીને બોલાવે અને કહે કે આ બેમાંથી તારે જે જોઇએ એ લઇ લે. નોકર હંમેશાં બે પાવલી લઇ લ્યે. શેઠ કહે, જુઓ કેવો ડોબો છે! બે સિક્કા જોઇને ઉપાડી લ્યે છે. તેને એટલી અક્કલ નથી કે આ એક સિક્કાની કિંમત પેલા બે સિક્કા કરતાં વધારે છે. ગ્રાહકો માની લ્યે કે શેઠનો નોકર ખરેખર બુદ્ધિનો બળદ છે.

એક વખત એક ગ્રાહકે નોકર પાસે જઇને તેને સમજાવ્યું કે તું રોજ મૂરખ બને છે. આ વાત સાંભળીને ખડખડાટ હસતાં નોકરે કહ્યું કે, હું મૂરખ નથી, પણ જે દિવસે હું રૂપિયો ઉપાડીશને એ દિવસથી આ ખેલ બંધ થઇ જશે. મને બે પાવલી પણ નહીં મળે. શેઠને થશે કે નોકર તો બુદ્ધિવાળો છે, હવે આ ખેલ ન કરાય. શેઠ ભલેને નાટક કરે, મને તો રોજ બે પાવલી મળે છે ને!

હવે તમે કહો જોઇએ કે આ બેમાંથી કોણ ચાલાક નથી? ચાલાકી વાપરવા જાવ ત્યારે સામેથી પણ ચાલાકી જ મળે છે. પોતાને ચાલાક સમજીને અંતે માણસ મૂરખ જ બનતો હોય છે. બધાને બસ સોગઠાં ગોઠવવાં છે. બને ત્યાં સુધી આવી વૃત્તિઓથી બચવું જોઇએ.

જિંદગી ચેસની રમત નથી, જિંદગી ચાલબાજી નથી. ચેસ ભલે બુદ્ધિશાળીની રમત કહેવાતી હોય પણ અંતે તેમાં સામેવાળાનાં પ્યાદાં મારવાની જ વૃત્તિ હોય છે. જીવનમાં આવી વૃત્તિ માણસને હિંસક બનાવતી હોય છે.

માણસ હિંસક પ્રાણી નથી. માણસ સંવેદનશીલ જીવ છે. જેટલી ચાલાકી ઓછી એટલી સહજતા વધારે. આજે તો રાજકારણમાં ન હોય એવો માણસ પણ પોલિટિક્સ રમતો રહે છે. તું તો જબરો પોલિટિશિયન છે યાર! એવું કોઇ કહે ત્યારે માણસ ફુલાઇને ફાળકો થઇ જાય છે.

ચાલાકીથી મળતી જીત અંતે તો એક પ્રકારની છેતરપિંડી જ છે. જે સાચું હોય એની જ જીત થાય એ જરૂરી છે અને આપણે જ દર વખતે સાચા હોઇએ એ જરૂરી નથી. હું ખોટો છું એ સ્વીકારવામાં જ ઘણીવખત સાચી જીત હોય છે. નક્કી આપણે કરવાનું હોય છે કે સત્યને જીતાડવું છે કે આપણે જીતવું છે?

છેતરપિંડી અને ચાલાકીની આવી જ એક ઘટનાને ‘બેસ્ટ લોયર ઓફ ધ યર’નો એવોર્ડ એનાયત થયો હતો. અમેરિકાની કોર્ટનો આખો કેસ બહુ જ રસપ્રદ છે. એક માણસે ખૂબ જ મોંઘી સિગારનું એક બોક્સ ખરીધું. આ માણસે સિગારનો વીમો ઉતરાવ્યો. વીમાના હેતુમાં એવું લખાયું કે, જો એક મહિનામાં આ સિગાર કોઇ કારણોસર સળગી જાય તો વીમા કંપનીએ વળતર આપવાનું.

વીમો લીધા પછી એક મહિનામાં આ માણસ બધી જ સિગાર મોજથી ફૂંકી ગયો. સિગાર પી ગયા પછી આ માણસે વીમા કંપની સામે વળતર મેળવવા દાવો ઠોક્યો. મારી બધી જ સિગાર સળગી ગઇ. મને વળતર આપો.

કોર્ટમાં કેસ ચાલ્યો. અદાલતે ચુકાદો આપ્યો કે વાત સાચી છે, બધી જ સિગાર સળગી ગઇ છે. વીમા કંપની દાવો ચૂકવે. અદાલતના આદેશ મુજબ વીમા કંપનીએ કોર્ટે કહેલાં નાણાં ચૂકવી દીધાં. પેલા માણસને થયું કે મારી ચાલાકી કામ કરી ગઇ. હું જીતી ગયો.

બીજા જ દિવસે વીમા કંપનીએ તેના પર છેતરપિંડીનો કેસ ઠોક્યો કે આ માણસે વીમાથી સુરક્ષિત વસ્તુને ઇરાદાપૂર્વક સળગાવી દીધી છે. કોર્ટમાં કેસ ચાલ્યો અને ઠગાઇના ગુનામાં તેની ધરપકડ થઇ! અદાલતે નોંઘ્યું કે, ચાલાકી અંતે આવું જ પરિણામ નોતરે છે!

માણસ માણસ સાથે રમત રમે ત્યારે અંતે માણસાઇ જ હારતી હોય છે. ચાલાકી અંતે નીચાજોણું જ કરાવે છે. રમત, પોલિટિક્સ, પ્રપંચ, કાવાદાવા અને ખટપટ ટાળો, નહીં તો કોઇ દિવસ સારા કામ માટે નવરાશ જ નહીં મળે!

– છેલ્લો સીન: પોતાના અંતરઆત્માના સંકેત અનુસાર ચાલવું તે યશસ્વી થવાનો સૌથી સહેલો ઉપાય છે. – હોમ

 
Leave a comment

Posted by on 25/06/2010 માં લેખ્ સંગ્રહ

 

ટૅગ્સ:

પ્રેમ, મુક્તિ અને બંધન- કૄષ્ણકાંત ઉનડકટ

પ્રેમ, મુક્તિ અને બંધન- કૄષ્ણકાંત ઉનડકટ
ખુશી તો યે હૈ કિ ચલના સીખા રહા હું ઉસે, જો શખ્સ મુજસે ભી આગે નિકલના ચાહતા હૈ. -શફીક મુન્નવર

એનિથીંગ ઇન એક્સેસ ઇઝ પોઇઝન. અતિરેક હંમેશાં આફત નોતરે છે. પ્રેમને પણ આ વાત સો એ સો ટકા લાગુ પડે છે. પ્રેમને જો એક સિક્કો માનીએ તો તેની એક બાજુએ પ્રેમ અને બીજી બાજુએ પઝેશન છે. આધિપત્ય પ્રેમની સાથોસાથ ચાલે છે. જો આધિપત્ય તેની સીમા ઓળંગે તો એ પ્રેમને ઓગાળી નાખે છે.

માણસની જિંદગીમાં પ્રેમનો પ્રવેશ થાય ત્યારે તે પેકેજમાં આવે છે. પ્રેમની સાથે જ ભય પણ છૂપી રીતે ઘૂસી આવે છે. આ ભય એટલે પ્રેમ ગુમાવવાનો ભય. પ્રેમ ગુમાવવાના ભયને જો પંપાળતા રહીએ તો આ ભય જ પ્રેમને ભરખી જાય છે. પ્રેમ કયારેય બંધનમાં ટકતો નથી. પ્રેમની પૂર્વશરત છે, મુકિત. હમણાં જ એક યુવાન સાથે વાતો થઈ. આ યુવાને કહ્યું કે તેને એક છોકરી સાથે પ્રેમ છે. પહેલાં જે પ્રેમ હળવાશ આપતો હતો એ જ પ્રેમ હવે ગૂંગળામણ આપે છે.

પહેલાં અમે મળતાં ત્યારે એકબીજાની વાતો કરતા. અમને એવું લાગ્યું કે, અમે બંને બહુ સરખા છીએ. એકબીજાને સારી રીતે સમજીએ છીએ. મને ખબર છે કે એ મને અઢળક પ્રેમ કરે છે. મને તેની લાગણીની કદર છે પણ છેલ્લા કેટલાંક સમયથી એનું વર્તન વિચિત્ર થઈ ગયું છે. તેને મળવા જાઉ એ પહેલાં કંઈ જ ન વિચારતો. પણ હવે તેને મળવા જાઉ છું ત્યારે મારી માનસિક હાલત જુદી હોય છે. એ કયા પ્રશ્નો પૂછશે એ વિચારીને હું મારા મનમાં જ જવાબો તૈયાર કરતો રહું છું.

યુવાને વાત આગળ વધારી. હમણાં તેણે મારા ફેસબુક એકાઉન્ટમાં મેં એડ કરેલી એક છોકરી ફ્રેન્ડ વિશે મારી સાથે માથાકૂટ કરી. તેણે પૂછ્યું કે એ છોકરી કોણ છે? શા માટે એને ફેસબુકમાં એડ કરી? તમે મળ્યા છો? તારે અને એને શું સંબંધ છે? મેં એને કહ્યું કે, અરે મારે અને એને કંઈ જ નથી.

એ મારી સાથે સ્કૂલમાં ભણતી હતી. એક ડ્રામામાં અમે સાથે કામ કરતાં હતાં. કોલેજમાં આવ્યા પછી બંનેની કોલેજ અલગ અલગ હતી. અમને તો ખબર જ ન હતી કે અમેે કયાં છીએ. અચાનક જ એણે ફેસબુક પર મારું નામ વાંરયુ અને મને એડ કર્યો. તેમાં એવું કંઈ જ નથી કે જે તને ન ગમે!

પહેલા તો મને લાગતું હતું કે, એ જેલસ થાય છે પણ ધીમે ધીમે મને સમજાયું કે એ તો તેનો ભય છે. મારા મોબાઈલ ફોનની ફોનબુકથી માંડીને એસએમએસ અને ગેલેરી પણ તે ચેક કરી લ્યે છે. હમણાં તો હદ થઈ ગઈ. મારા મોબાઈલની ગેલેરીમાં એક છોકરીનો ફોટો હતો.

તેણે પૂછ્યું કે, આ કોણ છે? મને મજાક સૂઝી, મેં કહ્યું કે એ તો મારી નવી ગર્લફ્રેન્ડ છે. બસ પત્યું. તેણે એ છોકરી વિશે એટલા બધા સવાલ કર્યા કે અમારું ડેટિંગ ડીબેટીંગમાં બદલાઈ ગયું. મેં કહ્યું કે હું તો મજાક કરતો હતો, એ મારી કઝીન છે, ગઈકાલે ઘરે આવી હતી ત્યારે મેં તેનો ફોટો પાડયો હતો. હવે એ માનવા જ તૈયાર નથી. તેણે કહ્યું કે, મારે તારી કઝીનને મળવું છે!

યુવાને કહ્યું કે, આખો દિવસ જાણે વા”ચ રાખતી હોય તેમ ફોન અને એસએમએસ કર્યા રાખે છે. કયાં છે? શું કરે છે? નાહી લીધું? જમી લીધું? હું તેને સમજાવું કે, તું આવું ના કર. તો તેનો જવાબ હોય છે કે, ડેમ ઈટ, આઈ લવ યુ! મને તારી ચિંતા થાય છે! મને ખબર નથી પડતી કે આ છોકરીને કેમ સમજાવું કે હું પણ તને ખૂબ પ્રેમ કરું છું, પણ તું જે કંઈ કરે છે એ પ્રેમ નથી!

આ જ રીતે શંકાશીલ છોકરાઓની સંખ્યા પણ કંઈ નાનીસૂની નથી. પ્રેમની સાથે પ્રેમ ગુમાવવાનો ભય આવે એ સ્વાભાવિક છે પણ ભયને તમારા પર એટલો બધો હાવી ન થવા દો કે પછી સંબંધમાં માત્ર ભય જ રહે અને પ્રેમ અલોપ થઈ જાય. માત્ર પ્રેમીઓને જ નહીં, આ વાત દરેક પતિ-પત્ની અને દરેક સંબંધમાં લાગુ પડે છે. શંકા અને આધિપત્ય હંમેશા પ્રેમને પાતળો બનાવે છે. એ વાત પણ એટલી જ સાચી છે કે પ્રેમ અને લાગણી માત્ર પ્રેમથી જ વ્યકત નથી થતાં. પ્રેમ કયારેક ગુસ્સો બની જાય છે, કયારેક ચિંતા અને કયારેક નારાજગી.

આપણે ઘણી વખત સાંભળીએ છીએ કે મને તેના પર એટલા માટે ગુસ્સો આવે છે કે મને તેના પર પ્રેમ છે. આપણે કયારેય વિચારીએ છીએ કે આપણે આપણો પ્રેમ કેવી રીતે વ્યકત કરીએ છીએ?

પ્રેમને જેટલો મુકત રાખશો એટલો એ બંધનમાં રહેશે. પ્રેમને બાંધી રાખવાનો પ્રયત્ન કરશો તો એ સરકી જશે. સંબંધોમાં જુઠ, અસત્ય અને ખોટું બોલવાની શરૂઆત શંકાથી થાય છે. પોતાની વ્યકિતને ખરાબ ન લાગે એ માટે માણસ ખોટું બોલવાનું શરૂ કરે છે અને પછી આ જુઠ એક આદત બની જાય છે. યાદ રાખો, જુઠના પાયા પર રચાયેલી પ્રેમની ઈમારત બહુ ઝડપથી કડડડભૂસ થઈ જાય છે. શ્રદ્ધા અને વિશ્વાસ જ પ્રેમને પવિત્ર રાખે છે. દરેક સંબંધમાં વિશ્વાસ એ પાયાની શરત છે.

તમારું હશે તો એ તમારું જ રહેશે પણ એ કોઈનું ન થઈ જાય એવા જ ભયમાં રહેશો તો એ તો કદાચ તમારું જ રહેશે પણ તમે કયારેય તેના નહીં થઈ શકો. સંબંધોમાં સતત એ ચેક કરતું રહેવું પડે છે કે આપણો પ્રેમ ધીમે ધીમે ભય, ગુસ્સો, નારાજગી, ઉશ્કેરાટ કે શંકામાં તો પરિવર્તિત નથી થઈ રાો ને? આવું ફીલ થાય તો તરત જ બ્રેક મારજો, સંબંધોના અકસ્માત સહન ન થાય એવા જીવલેણ હોય છે!‘

છેલ્લો સીન: ભૂલ કઈ રીતે થઈ તે સમજવામાં જેટલો સમય વેડફાય છે તેના કરતાં ઓછા સમયમાં એ ભૂલ સુધારી શકાય છે. – લોંગફેલો

 
Leave a comment

Posted by on 25/06/2010 માં લેખ્ સંગ્રહ

 

ટૅગ્સ:

તમે કેટલાં લકી છો? -કૄષ્ણકાંત ઉનડકટ

તમે કેટલાં લકી છો? કૄષ્ણકાંત ઉનડકટ
મૈં આજ સિર્ફ મુહબ્બત કે ગમ કરુંગા યાદ, યહ ઔર બાત હૈ તેરી યાદ ભી આ જાયે.-‘ ફિરાક ગોરખપુરી

સંબંધો અને નસીબને કેટલો સંબંધ છે? નસીબદારની વ્યાખ્યામાં આપણે સંબંધોને કેટલા કાઉન્ટ કરીએ છીએ? સારા સંબંધોને સારા નસીબ કહેવા કે કેમ એ માણસ સંબંધોને કઈ નજરથી જુએ છે તેના પર આધાર રાખે છે. બધું જ હોય અને કોઈ ન હોય એ વ્યક્તિની વેદના બહુ જુદી હોય છે!

હમણાં એક શિક્ષકને મળવાનું થયું. તેમને વસ્તીગણતરીનું કામ સોંપાયું છે. તેમણે કહેલો એક અનુભવ સંબંધોની સંવેદનાથી ભરપૂર હતો. તેમણે કહ્યું, હું એક ઘરે ગયો. ચાલીસ વર્ષના એક માણસે દરવાજો ઉઘાડ્યો. થોડીવાર એ મારી સામે જોતો રહ્યો. મેં ઓળખાણ આપીને કહ્યું કે વસ્તીગણતરી માટે આવ્યો છું. તેણે મને આવકાર આપ્યો અને ઘરમાં બોલાવી સોફા ઉપર બેસાડ્યો. મેં પૂછ્યાં એ બધા જ સવાલોના તેણે સરસ રીતે જવાબ આપ્યા. મારું કામ પતાવીને ઊભો થવા જતો હતો ત્યાં એ માણસે મને કહ્યું કે, થોડીવાર બેસોને! એ મારા માટે જયુસનો ગ્લાસ ભરી લાવ્યો.

મને કહ્યું કે, કેટલા બધા દિવસો પછી મારા ઘરે કોઈ આવ્યું! કોઈના પગરવ વગર ઘણીવખત આપણે ઘરમાં જ ક્યાંક ભૂલા પડી ગયા હોય એવું લાગે! તેણે વાત આગળ વધારી. હું અહીં સાવ એકલો રહું છું. મલ્ટિનેશનલ કંપનીમાં જોબ કરું છું. અમારી કંપનીનાં લોકો વચ્ચે ઘરે આવવા- જવાના સંબંધો બહુ ઓછા છે. જરાક હસીને તેણે કહ્યું કે, અમારી કંપનીમાં પાર્ટીઓ થાય છે પણ હોટલમાં. ત્યારે ઘરે કોણ આવે? ન્યુઝપેપર વેન્ડર અને મિલ્કમેન સવારે ફ્લેટની બહાર છાપાં અને દૂધ મૂકી જાય છે. ઓફિસે જઉં પછી એક માણસ ઘરે આવીને ઘર સાફ કરી જાય છે. ઘરમાં હોઉં છું ત્યારે સાવ એકલો જ હોઉં છું. મને યાદ નથી કે છેલ્લે ઘરે મારી હાજરીમાં કોણ આવ્યું હતું!

બાકી મારે પ્રેમાળ પત્ની છે, સરસ મજાના બે સંતાનો છે. મા-બાપ છે. ભાઈ-બહેન છે. પણ એ બધા બંગાળમાં રહે છે. કેટલીક મજબૂરીના કારણે હું મારા ફેમિલીને અહીં નથી લાવી શક્યો. ટિપોય પર પડેલી તસવીર તરફ આંગળી ચિંધીને કહ્યું કે, મારી પત્ની અને બંને બાળકોનો ફોટો છે. એ માણસના મોઢામાંથી નીકળતાં દરેક શબ્દોમાં અજાણ્યો ભાર હતો. તેણે કહ્યું કે ચાર-પાંચ મહિને એ લોકોને મળવા જઉં છું. એ લોકોની સાથે હોઉં ત્યારે પણ સતત થયા રાખે કે હમણાં પાછો એકલો થઈ જઈશ. મને વિચાર આવ્યો કે, બગીચામાં કોઈ ન આવે તો ફૂલોને વેદના થતી હશે? કોઈ વ્યક્તિ વગરનું ઘર માણસને ‘કામચલાઉ જેલ’ જેવું લાગતું હશે? ઘરનો ખાલીપો માણસના દિલમાં અનુભવાતો હોય છે.

બારણાં પાસે આવ્યો ત્યારે મેં એ માણસ સામે જોઈને કહ્યું, હું ભગવાનને પ્રાર્થના કરીશ કે કંઈક એવું થાય જેથી તમે તમારા પરિવાર સાથે રહી શકો. એ માણસની આંખો થોડીક ભીની થઈ હોય એવું લાગ્યું. સન્નાટો કેટલો અસહ્ય હોય છે તેનો અહેસાસ મને પહેલીવાર થયો. શિક્ષકે પછી વાત આગળ વધારી. એ દિવસે કામ પતાવીને હું ઘરે ગયો. ફળિયામાં રમતાં મારા બંને બાળકો મને જોઈને મારી પાસે આવીને મને વળગીને વાતો કરવા લાગ્યા. મારી પત્ની મારા માટે પાણીનો ગ્લાસ ભરીને લાવી.

પાણીનો ઘૂંટડો ગળે ઉતાર્યો ત્યારે મને થયું કે, હું ખરેખર ખૂબ લકી છું. મારાં લોકો મારી સાથે અને મારી પાસે છે. મેં ભગવાનનો આભાર માન્યો અને પેલા અજાણ્યા માણસ માટે ભગવાનને પ્રાર્થના કરી. એ દિવસથી મારા ઘરમાં મને એક ગજબના સુખનો અનુભવ થાય છે. પેલાં માણસ પાસે આમ જોઈએ તો બધું જ હતું, છતાં એની પાસે કંઈ જ ન હતું.

કોઈ ન હોય ત્યારે સંબંધોની ઝંખના તીવ્ર બની જતી હોય છે. બધાં હોય ત્યારે માણસને એની કદર હોતી નથી. ઘરના લોકોથી જેને નફરત હોય એવા લોકોએ પોતાના ઘરથી દૂર અને એકલા રહેતાં લોકો સાથે થોડાક કલાક રહેવું જોઈએ. એક યુવાનની પ્રેમિકા પડોશમાં જ રહેતી હતી. બંને એક સાથે જ મોટા થયાં. રોજ તોફાન, મસ્તી અને ઝઘડા. યુવાને કહ્યું કે હું રોજ એની મસ્તી કરીને એને હેરાન કરતો. એ રડવા માંડે ત્યાં સુધી તેને પરેશાન કરતો.

મને બીજા શહેરમાં નોકરી મળી. એક મહિના પછી હું મારા ઘરે પાછો ગયો. મારી પ્રેમિકા મને મળી ત્યારે પહેલાં તો એ કંઈ જ બોલ્યા વગર મારી સામે હસી. મને યાદ આવ્યું કે હું આને રોજ કેવી રડાવતો હતો? મારી પ્રેમિકાની નજીક જઈ તેના બંને હાથ મારા હાથમાં લીધા. ખબર નહીં મને શું થયું પણ એના બંને હાથ વચ્ચે મોઢું રાખીને હું ધ્રૂસકે ધ્રૂસકે રડી પડ્યો. મારી પ્રેમિકાને કહ્યું, મેં તને ખૂબ રડાવી છે ને? કદાચ ઈશ્વર તેની જ મને સજા કરે છે! પ્રેમિકાએ કહ્યું કે, તારા વગરેય હું રોજ રડી છું! વિરહમાં જ પ્રેમનો સાચો અર્થ સમજાતો હોય છે.

તમારા ઘરે કોઈ તમારી રાહ જોતું હોય તો માનજો કે તમે લકી છો, મિત્રોને તમારા વગર પાર્ટી અધૂરી લાગતી હોય તો માનજો કે તમે લકી છો, કંઈક અંગત વાત કરવી હોય અને તમારી પાસે વાત કરી શકાય એવી વ્યક્તિ હોય તો માનજો કે તમે લકી છો, રડવાનું મન થાય ત્યારે કોઈ ખભો હોય તો માનજો કે તમે લકી છો. ફિલ્મમાં કે નાટકમાં જતી વખતે એક જ નહીં પણ બે ટિકિટ લેવાની હોય તો માનજો કે તમે લકી છો, કોઈ તમારા આલિંગનને તરસતું હોય તો માનજો કે તમે લકી છો. જરાક શાંતિથી તમારી આજુબાજુમાં નજર કરો અને વિચાર કરો કે, હું કેટલો લકી છું!

છેલ્લો સીન: Everyone knows how to count but very few know ‘what to count?’

 
Leave a comment

Posted by on 25/06/2010 માં લેખ્ સંગ્રહ

 

ટૅગ્સ:

જિંદગીને નિરખવાની દ્રષ્ટિ – કૄષ્ણકાંત ઉનડકટ

જિંદગીને નિરખવાની દ્રષ્ટિ – કૄષ્ણકાંત ઉનડકટ
માણસ સુખના સપનાંમાં રાચતો રહે છે. આટલું થઇ જાય અને આટલું કામ પતી જાય એટલે હું સુખી થઇ જઇશ. સુખ એ ભવિષ્યકાળ નથી, વર્તમાનકાળ છે. તમારી પાસે જે છે એ માણી નહીં શકો તો ભવિષ્યમાં જે મળશે તેને પણ એન્જોય નહીં કરી શકો. જિંદગી એટલે જે સમય જાય છે તેનો અફસોસ ન થાય એ રીતે જીવવાની કળા. દરરોજ બનતી ઘટનાઓ સામે આપણે કેવું રિએક્ટ કરીએ છીએ અને એ ઘટનાથી કેટલાં સુખી કે દુ:ખી થઇએ છીએ!

જિંદગી ઉપર ક્યારેય તમે નજર માંડી છે? જિંદગી કેવી છે? જિંદગીને સ્પષ્ટ રીતે જોઇ શકાય એવાં કોઇ ચશ્માં નથી, તેનું કારણ એ છે કે જિંદગી દરરોજ તેનાં રૂપ, રંગ, કદ અને આકાર બદલતી રહે છે. ક્યારેક જિંદગી ફૂલ જેવી હળવી લાગે છે તો ક્યારેક કાળમીંઢ પથ્થર જેવી ભારેખમ.

ક્યારેક એક કલાક પસાર નથી થતો અને ક્યારેક એવું લાગે કે આટલાં બધાં વર્ષો થઇ ગયાં? જિંદગી ક્યારેક જીવવા જેવી લાગે છે અને ક્યારેક એવું પણ થાય છે કે આના કરતાં તો મોત સારું! જિંદગીની મજા જ એ છે કે એ હન્ડ્રેડ પર્સન્ટ અનસર્ટેઇન છે. અનિશ્વિતતા એ જિંદગીની ફિતરત છે.

જિંદગી ડાયરીમાં ટપકાવેલા કાર્યક્રમ મુજબ નથી ચાલતી. ઘડિયાળ એની રિધમમાં ચાલે છે પણ સમય આપણને નચાવે છે. રોજ આપણા જીવનમાં કંઇ ને કંઇ ઘટનાઓ બનતી રહે છે. આપણે આ ઘટનાઓને સુખ-દુ:ખના ત્રાજવે ચડાવીએ છીએ અને પછી આપણે નક્કી કરીએ છીએ કે આપણે સુખી છીએ કે દુ:ખી!

આ ત્રાજવું પણ પાછું ફિક્સ નથી. બધા લોકો પોતપોતાનાં સુખ-દુ:ખનાં ત્રાજવાં બનાવે છે. તમે કેવું ત્રાજવું બનાવ્યું છે? દુ:ખના પલડાને મોટું બનાવીને રાખશો તો સુખનું પલડું કાયમ નીચું જ રહેશે.

માણસ સુખના સપનાંમાં રાચતો રહે છે. આટલું થઇ જાય અને આટલું કામ પતી જાય એટલે હું સુખી થઇ જઇશ. સુખ એ ભવિષ્યકાળ નથી, વર્તમાનકાળ છે. તમારી પાસે જે છે એ માણી નહીં શકો તો ભવિષ્યમાં જે મળશે તેને પણ એન્જોય નહીં કરી શકો.

જિંદગી એટલે જે સમય જાય છે તેનો અફસોસ ન થાય એ રીતે જીવવાની કળા. દરરોજ બનતી ઘટનાઓ સામે આપણે કેવું રિએક્ટ કરીએ છીએ અને એ ઘટનાથી કેટલાં સુખી કે દુ:ખી થઇએ છીએ!

હમણાં એક મિત્રે ઇ-મેલથી એક નાનકડી વાર્તા મોકલી. શીર્ષક હતું, ગાર્બેજ ટ્રક. કચરાનો ખટારો. એક ભાઇ કારમાં જતા હતા. તેમનો ડ્રાઇવર કાર ચલાવતો હતો. અચાનક એક કારે ખરાબ રીતે ઓવરટેક કર્યો. કાર અથડાતાં અથડાતાં બચી. પેલી કાર ડિવાઇડર સાથે અથડાઇ.

કારના ડ્રાઇવરે કાર ઊભી રાખી. અકસ્માત સર્જનાર કારના ડ્રાઇવર પાસે જઇને કહ્યું કે, રિલેકસ યાર. ટેઇક કેર. તને વાગ્યું તો નથી ને? સદ્નસીબે કારના ચાલકને ઇજા થઇ ન હતી, છતાં એ કારનો ચાલક બરાડા પાડતો હતો. મારું મગજ ઠેકાણે નથી, હમણાં જ એક જગ્યાએ ઝઘડો કરીને આવ્યો છું. આખી દુનિયા નાલાયક છે. બધા લોકો બદમાશ છે. ડ્રાઇવરે તેને ટાઢો પાડ્યો.

ડ્રાઇવર પાછો આવીને કાર ચલાવવા લાગ્યો. માલિકે પૂછ્યું, તને ગુસ્સો ન આવ્યો? ડ્રાઇવરે કહ્યું કે, સાહેબ કેટલાંક લોકો ગાર્બેજ ટ્રક જેવા હોય છે. એ તેઓનો કચરો ગમે એની માથે ફેંકતાં રહે છે. આપણે એ કચરો આપણા માથે શા માટે આવવા દેવો?

એવાં લોકોને તો કચરો ઠાલવવા માટે જગ્યા જ જોઇતી હોય છે. કચરો આપણા પર આવવા દઇએ તો આપણે પણ ગાર્બેજ ટ્રક થઇ જઇએ. હું કદાચ ફ્લાવર ટ્રક ન બની શકું તો કંઇ વાંધો નહીં, ખાલી રહેવું મંજૂર છે પણ મારે ગાર્બેજ ટ્રક તો નથી જ થવું!

આપણે વિચારીએ છીએ કે આપણી સાથે આવી ઘટના બને ત્યારે આપણે કેવું રિએક્ટ કરીએ છીએ? જો કોઇ ઘટનાને મગજમાંથી ઉતારી કે ખંખેરી ન નાખો તો આખો દિવસ અને ઘણી વખત આખી જિંદગી એ ઘટના મગજ ઉપર સવાર રહે છે.

એક મિત્ર સાથે બનેલી સાચી ઘટના પણ માણવા જેવી છે. સેલવાસની ભોજરાજ આઇ હોસ્પિટલમાં સીઇઓ ડો. મયૂર પંડ્યા ડ્યુટી પર હતા એવી એક રાતે એક વૃદ્ધ દર્દીએ માત્ર બીડી પીતા રોકવા જેવી બાબતે નર્સ પર હુમલો કરી દીધો. બીજા દિવસે એ જ નર્સ એ જ દર્દીનો હાથ પકડીને ટોઇલેટ તરફ લઇ જતાં હતાં.

ડોક્ટરને આશ્ચર્ય થયું. તેમણે તે નર્સને બોલાવીને પૂછ્યું તો એ અભણ આદિવાસી નર્સ ગંગાબહેને કહ્યું કે સાહેબ, મારો દાદો આવડો જ છે અને રોજ ઘરમાં આવા જ ધમપછાડા કરે છે. આ દર્દી પણ મારા દાદા જેવો જ ઘનચક્કર છે, એનાથી નારાજ થોડું થવાય? ડો. મયૂર પંડ્યાએ કહ્યું કે, આ જ ઘટના કોઇ મોટા શહેરની થ્રી સ્ટાર કે ફાઇવ સ્ટાર હોસ્પિટલમાં બની હોય તો?

જિંદગીને નિરખવાની તમારી દ્રષ્ટિ કેવી છે અને જિંદગીને માપવાનું તમારું ત્રાજવું કેવું છે એના પરથી જ તમારા સુખ અને દુ:ખનું માપ નીકળે છે. નાની-નાની ઘટનાઓમાં આપણી માનસિકતા અને માન્યતા છતી થતી રહે છે.

મોટા ભાગે માણસ દુ:ખી ન થવાની ઘટનાઓને વધુ પડતી ગંભીરતાથી લઇને હતાશ થતો રહે છે અને સારી ઘટનાઓ ખબર ન પડે એ રીતે સરકી જાય છે. આપણે આપણી દ્રષ્ટિને સુખ તરફ કેળવીએ તો ચારે તરફ ખુશી જ દેખાશે. બધું જ સુંદર છે, જો આપણામાં એ નિરખવાની દ્રષ્ટિ હોય તો!

છેલ્લો સીન: સુખ અને દુ:ખ બંને અસ્થિર સ્વભાવનાં છે. તેમાંય દુ:ખનું આયુષ્ય સુખ કરતાં ટૂંકું છે, માટે દુ:ખ પડ્યેગભરાઇ જવાની જરૂર નથી.- જુબર્ટ.

 
Leave a comment

Posted by on 25/06/2010 માં લેખ્ સંગ્રહ

 

ટૅગ્સ: